Een vaak gehoorde term in gesprekken over adoptie is “special need”. Maar wat zijn eigenlijk special needs en waar hebben we het dan precies over? Hoe spelen deze special needs een rol bij afstand en adoptie en op welke manier zijn ze van invloed op het verdere leven van mensen die geadopteerd zijn en hun adoptieoudersIn het Nederlands gebruiken we veel verschillende woorden voor ouders na afstand en adoptie. Iedereen gebruikt eigen woorden voor deze relaties en geeft een eigen betekenis aan deze woorden. Dat betekent dat twee personen hetzelfde woord op een andere manier kunnen interpreteren en gebruiken. Ook kunnen verschillende woorden, verschillende emoties oproepen. Dat betekent dat hetzelfde woord voor twee mensen anders kan voelen. Via een vragenlijst onderzocht INEA welke woorden we als expertisecentrum interlandelijke adoptie in wording het beste kunnen gebruiken. De uitkomst hiervan helpt ons om bepaalde woorden te kiezen. We zijn ons ervan bewust dat elk woord dat we uiteindelijk kiezen voor iedereen persoonlijk voordelen en nadelen kan hebben. We volgen als INEA de huidige maatschappelijke en wetenschappelijke discussie rondom het gebruik van taal met veel aandacht en blijven ons taalgebruik, in samenspraak met de Redactieraad en de Adviesraad, evalueren en waar nodig aanpassen.. In dit artikel staan we stil bij het begrip special need, de betekenis hiervan voor verschillende betrokkenen en hoe we ons hiertoe kunnen verhouden.
Wat is een special need?
De term “special need” komt uit het Engels en betekent letterlijk vertaald een speciale behoefde. De precieze betekenis van de term kan per land en context verschillen. Waar in het Verenigd Koninkrijk de term vooral wordt gebruikt binnen de context van extra behoeftes in het onderwijs. Is de term in de Verenigde Staten een wettelijke term, die binnen de pleegzorg wordt gebruikt wanneer men onderscheid maakt tussen pleegkinderen mét of zonder behoefte aan extra voorzieningen.
In Nederland wordt de term special need vooral bij adoptie gebruikt en refereert dan aan een adoptiekind met een speciale zorgbehoefte. Een special need in deze context kan een medische aandoening zijn, een medisch risico of het kan iets zeggen over de sociaal-emotionele achtergrond van het kind. Enkele voorbeelden van medische aandoeningen zijn bijvoorbeeld een schisis, een klompvoet of een hartaandoening. Wanneer er over medische risico’s wordt gesproken, bedoelt men iets waarvan de gevolgen (nog) niet duidelijk zijn. Voorbeelden zijn prematuriteit, een slechte start bij de geboorte, of drugs- of alcohol gebruik tijdens de zwangerschap. Maar een special need kan dus ook betrekking hebben op de sociaal- emotionele achtergrond van een kind. Denk daarbij aan ingrijpende gebeurtenissen in de kindertijd, zoals mishandeling of verwaarlozing.
Hoe vaak komt het voor?
Op verzoek van de commissie Joustra heeft het CBS in 2020 een onderzoek uitgezet onder mensen met een adoptieachtergrond om een beeld te krijgen van hun leefsituatie, welzijn en zoekgedrag. Het onderzoek richtte zich op geadopteerde personen in Nederland geboren tussen 1970-1998. In dit onderzoek gaf bijna 8% aan dat er bij hen sprake was van een special need adoptie. CBS licht een special need adoptie toe als volgt: “Dit houdt in dat kinderen een medische aandoening of een verhoogd risico op medische of andere beperkingen hebben.”
De cijfers van de recentere plaatsingen bij interlandelijke adoptie geven echter een ander beeld over de frequentie van special need adopties. Adoptiecijfers uit 2022 laten zien dat vrijwel alle kinderen (95%) die interlandelijk geadopteerd worden, geregistreerd worden als special need adopties. Tien jaar eerder in 2012 was dat cijfer 58%. Wat is de verklaring hiervoor? Het zou te maken kunnen hebben met een verschuiving of verruiming van het begrip “special need” en wat daar onder valt. Daarnaast is er sprake van een enorme afname van het aantal adopties in zijn geheel. Hierdoor wordt het deel special needs adopties steeds groter in het steeds kleiner geheel van het totaal aantal adopties.
In 2005 waren rond de 1.300 interlandelijke adopties in Nederland. In 2024 was dit aantal 49. Een afname van interlandelijke adopties heeft onder andere te maken met verbeterende (economische) omstandigheden in de landen van herkomst en veranderingen in de politiek en opvattingen over adoptie. Hierdoor kunnen biologische oudersIn het Nederlands gebruiken we veel verschillende woorden voor ouders na afstand en adoptie. Iedereen gebruikt eigen woorden voor deze relaties en geeft een eigen betekenis aan deze woorden. Dat betekent dat twee personen hetzelfde woord op een andere manier kunnen interpreteren en gebruiken. Ook kunnen verschillende woorden, verschillende emoties oproepen. Dat betekent dat hetzelfde woord voor twee mensen anders kan voelen. Via een vragenlijst onderzocht INEA welke woorden we als expertisecentrum interlandelijke adoptie in wording het beste kunnen gebruiken. De uitkomst hiervan helpt ons om bepaalde woorden te kiezen. We zijn ons ervan bewust dat elk woord dat we uiteindelijk kiezen voor iedereen persoonlijk voordelen en nadelen kan hebben. We volgen als INEA de huidige maatschappelijke en wetenschappelijke discussie rondom het gebruik van taal met veel aandacht en blijven ons taalgebruik, in samenspraak met de Redactieraad en de Adviesraad, evalueren en waar nodig aanpassen. vaker ondersteuning krijgen bij het opvoeden van hun kinderen of kunnen kinderen in het land zelf worden opgevangen.
In de afgelopen jaren is er steeds meer aandacht gekomen voor de sociaal-emotionele gevolgen van afstand en adoptie. Waar een special need in het verleden vooral ging over een medische zorgbehoefte, kan het nu ook een sociaal belaste achtergrond zijn. Bij adoptie vindt er voorafgaand aan de plaatsing in een nieuw gezin een scheiding plaats tussen het kind en de biologische ouders. Ongeacht de omstandigheden, zou men kunnen beargumenteren dat dit per definitie ingrijpend is en daarmee onder een belaste voorgeschiedenis valt. Hoewel een ouder kind niet per definitie een special need is, wordt daarbij wel rekening gehouden met een langere – mogelijk complexe – voorgeschiedenis die om meer aandacht kan vragen.
De verruiming van het begrip special need betekent in de praktijk dat er nu nog een vrij klein deel van de volwassen geadopteerden een special need adoptieachtergrond heeft. Echter, deze groep zal steeds groter worden en de kenmerken van de groep zullen veranderen.
Gevolgen van een special need
Als je geadopteerd bent en er was sprake van een special need adoptie is het dus mogelijk dat je een bepaalde medische aandoening hebt. Misschien is je vroeger ook verteld dat dit de reden was van de afstand en adoptie. Het kan zijn dat er bij jou sprake was van een aandoening waarvoor je geen zorg kon ontvangen in je land van herkomst. Wellicht roept dit verschillende, mogelijk tegenstrijdige, emoties op. Aan de ene kant kan het een gevoel van opluchting of troost geven dat je in Nederland de zorg hebt gekregen die je nodig had. Tegelijkertijd kan het extra pijnlijk zijn dat een medische aandoening, iets wat jou is overkomen, afstand ter adoptie als gevolg had, waardoor je niet kon opgroeien bij je biologische familie.
En dan is er de groep mensen met een adoptieachtergrond waarbij er geen sprake is van een medische aandoening. Hier kunnen nog steeds de emotionele gevolgen van afstand en adoptie een rol spelen. Bij een groot deel van de geadopteerden geldt dat zij op verschillende momenten in hun leven worstelen met het gegeven dat zij zijn afgestaan of anderzijds gescheiden van hun biologische ouders. Daarnaast hebben zij in een andere cultuur dan waar zij in geboren zijn, moeten opgroeien. Iets wat als lastig ervaren kan worden.
Uit het onderzoek van het CBS komt naar voren dat mensen met een adoptieachtergrond onder andere meer eenzaamheid en sombere gevoelens ervaren, een iets lager welzijn rapporteren en meer gebruik maken van psychische zorg dan mensen die geen adoptieachtergrond hebben. Mensen waarbij er sprake was van een special need adoptie beoordelen hun gezondheid slechter en blijken vaker psychologische hulp te zoeken onder andere voor een verslaving. Daarnaast geven ze aan meer eenzaamheid te ervaren en minder tevreden te zijn met hun leven, dan geadopteerde personen waarbij er geen sprake was van een special need adoptie.
Een special need met of zonder adoptieachtergrond
Hierboven is uitgebreid stilgestaan bij de definitie en gevolgen van een special need. Maar in feite is een special need de benaming van verschillende klachten of ervaringen, waarvoor geldt dat de meeste mensen die ook onder andere omstandigheden zouden kunnen hebben. Een special need als een medisch risico van prematuriteit of drugs- of alcoholgebruik tijdens de zwangerschap komt niet uitsluitend voor bij adoptie. Hetzelfde geldt voor andere medische of psychologische aandoeningen of problematieken.
Echter, in het geval van adoptie is de (medische) situatie in een deel van de gevallen de reden van de afstand en adoptie. Daarnaast heeft de term “special need” tijdens de adoptieprocedure de functie gehad om de situatie van een kind te verhelderen. Hierdoor konden adoptieouders vooraf op de hoogte zijn van de situatie en konden ze actief aangeven of ze hiervoor open stonden. Dit wordt gedaan in een poging om ervoor te zorgen dat de aanwezigheid van een (medische) aandoening niet in de weg komt te staan voor een goede ontwikkeling en opname in het adoptiegezin. Daarnaast kan preventief worden gekeken of er bepaalde ondersteuning op bijvoorbeeld medisch of pedagogisch vlak nodig is voor het kind of het gezin.
Soms roept de term “special need” weerstand op en voelt de benaming onnodig pathologiserend. Waarom moet een medische aandoening of problematische situatie in de kindertijd als “special need” worden aangeduid bij mensen met een adoptieachtergrond en bij anderen niet? Het is goed om je te realiseren dat dit niet per se iets zegt over de mate waarin een persoon last hebt van de aandoening, maar dat het een benaming is tijdens de adoptieprocedure. De reden dat het wordt gebruikt is om ervoor te zorgen dat de kinderen die geadopteerd werden/worden de geschikte zorg kunnen krijgen en om passende ondersteuning voor het gezin te mogelijk te maken.
Special needs, betekenis en identiteit
Identiteit is een belangrijk onderwerp gekoppeld aan het thema adoptie. Identiteit is een combinatie van eigenschappen die een persoon maakt wie hij is. Als er bij jou sprake is geweest van een special need adoptie, is het mogelijk dat de special need veel invloed heeft gehad op je leven en misschien ook op hoe je naar jezelf kijkt.
Voor sommige mensen met een (medische) special need geldt dat deze levenslang van invloed is vanwege blijvende zorg of uiterlijke kenmerken die blijven opvallen. Het kan zijn dat het leven met een special need ervoor zorgt dat je, je anders voelt dan anderen. Sommige mensen identificeren zich daarom met hun special need, omdat het ze maakt tot wie ze zijn. Ofwel het is een deel van iemand. Het kan ook zo zijn dat je zelf een andere invulling geeft aan je special need of dat je, je helemaal niet anders voelt. Dit kan voor iedereen anders zijn. Voor een aantal medische aandoeningen weten we dat ze een negatief effect kunnen hebben op mentaal welzijn en psychische belastbaarheid. Soms kan een medische aandoening ook effect hebben op hoe je je in je sociale leven beweegt.
Over de sociaal-emotionele effecten van adoptie weten we dat deze in vele gevallen levenslang van invloed zijn. Zo weten we uit ervaringsverhalen dat mensen met een adoptieachtergrond vaak worstelen met gevoelens van onder andere leegte, verlies, (verlatings)angst, loyaliteitsconflicten etc. Ook dit kan invloed hebben op hoe je naar jezelf kijkt en waar je jezelf bij vindt horen. Kortom op je identiteit.
Aandachtspunten
Of je nu zelf een adoptieachtergrond hebt, adoptieouder bent, of iemand met een adoptieachtergrond hebt in je omgeving: vergeet niet dat een mens meer is dan zijn of haar klacht. Ieder mens wil gezien worden voor wie die is en niet beoordeeld worden vanwege een klacht, aandoening of special need.
Als je iemand met een special need adoptie achtergrond in je omgeving hebt, neem een moment om na te denken over hoe jij hierover praat met deze persoon. Kun je begrip tonen voor de persoon en erkenning geven aan dat waar diegene mee te maken heeft, zonder dat de klacht op de voorgrond staat.
Wanneer je zelf een special need adoptie hebt meegemaakt, geldt hetzelfde advies. Een medische aandoening of een zwaar belaste achtergrond kan veel impact hebben op verschillende gebieden in je leven. Maar het is belangrijk om te onthouden dat je meer bent dan de klachten of de nare ervaringen die je hebt meegemaakt.
