Nationale en internationale ontwikkelingen rondom illegale interlandelijke adoptie, erkenning en herstel 

In de afgelopen jaren is er steeds meer aandacht voor de gevolgen van illegale adoptiepraktijken en de noodzaak van erkenning en ondersteuning voor de slachtoffers.  

In dit artikel gaan wij in op enkele nationale en internationale ontwikkelingen rondom illegale interlandelijke adoptie, erkenning en herstel. Het doel is niet alleen om te laten zien welke stappen er inmiddels zijn gezet, maar ook om bij te dragen aan bewustwording in het maatschappelijke en politieke debat en daarmee zo mogelijk aan erkenning en herstel. Daarbij richten wij ons op iedereen die direct of indirect betrokken is bij interlandelijke adoptie, waaronder mensen met een adoptieachtergrond en beleidsmakers. 

Hieronder worden eerst recente nationale ontwikkelingen kort besproken. Daarna volgt een overzicht van verschillende internationale ontwikkelingen. Duidelijk zal worden dat in alle documenten die langskomen steeds dezelfde thema’s naar voren komen: slachtoffers van illegale interlandelijke adopties worden geconfronteerd met ingrijpende emotionele, juridische en administratieve gevolgen. Verder staan telkens het recht op de waarheid, (publieke) erkenning en passende medische, juridische en sociale ondersteuning centraal. 

Nationale ontwikkelingen 

Op 8 februari 2021 kwam het rapport van de Commissie Joustra uit naar aanleiding van onderzoek naar mogelijke misstanden bij interlandelijke adopties van kinderen uit Brazilië, Colombia, Indonesië, Sri Lanka en Bangladesh in de periode 1967-1998. In dit rapport wordt geconcludeerd dat er in de onderzochte periode sprake was van ernstige misstanden en dat de overheid en de bemiddelaars hier niet effectief tegen hebben opgetreden. 

Bij de ontvangst van dit rapport heeft de toenmalige Minister voor Rechtsbescherming namens het kabinet excuses aangeboden voor het nalaten van de overheid om haar verantwoordelijkheid en verplichtingen na te komen.  

In 2024 is een motie aangenomen om interlandelijke adoptie op zorgvuldige wijze af te bouwen. In verband met de kwetsbaarheden in het systeem ziet de regering interlandelijke adoptie niet langer als een duurzame oplossing om de belangen van kinderen te beschermen. Interlandelijke adopties zullen worden afgebouwd tot eind 2030. Vanaf 2031 is het volgens het huidige beleid niet meer mogelijk om een kind uit het buitenland te adopteren. 

Naast deze motie, zijn er ook andere moties (zie lijstje hieronder) ingediend en aangenomen die gaan over hulp en ondersteuning aan interlandelijk geadopteerden die dat wensen. Deze moties zien vooral op het herstellen van je oorspronkelijke naam, nationaliteit en geboorteakte, psychologische hulp en toegang tot adoptiedossiers. Zij moeten nog concreet worden uitgewerkt door de regering. Deze moties hebben overigens betrekking op de gehele doelgroep en dus niet alleen op (interlandelijk) geadopteerden ten aanzien van wie is of kan worden vastgesteld dat misstanden hebben plaatsgevonden.  

• https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-31265-93.html
• https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-31265-129.html
• https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-31265-133.html
• https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-33836-109.html
• https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-33836-111.html

Ook in andere landen zijn er rapporten verschenen over misstanden bij interlandelijke adopties, waaronder in België, Denemarken, Frankrijk, Noorwegen en Zwitserland, en is er aandacht voor erkenning en herstel. 

Internationale ontwikkelingen  

Tot zover de ontwikkelingen op nationaal niveau. Ook op internationaal niveau hebben zich de laatste jaren allerlei ontwikkelingen voorgedaan als het gaat om de bestrijding en de gevolgen van illegale interlandelijke adoptie en erkenning en herstel. Hieronder wordt een overzicht gegeven van deze ontwikkelingen. Er worden verschillende internationale verdragen, resoluties en andere internationale documenten besproken die over dit onderwerp gaan. 

• het Verdrag tegen gedwongen verdwijning uit 2006; 

• Verklaringen van Speciale rapporteur Maud De Boer-Buquicchio over illegale adoptie uit 2017; 

• de gezamenlijke VN-Verklaring over illegale interlandelijke adoptie uit 2022; 

• de Resolutie over kinderhandel in weeshuizen van de Interparlementaire Unie uit 2023; 

• de herziene EU-Richtlijn tegen mensenhandel uit 2024; en  

• de Resolutie over illegale interlandelijke adoptie van de Interparlementaire Unie uit 2025. 

Verdrag tegen gedwongen verdwijning 2006 

In 2006 is het Internationaal Verdrag inzake de bescherming van alle personen tegen gedwongen verdwijning opgesteld. Dit verdrag is in 2008 in werking getreden in Nederland.  

Elvira Loibl, bijzonder hoogleraar ‘Erkenning, dialoog en herstel na interlandelijke adoptie’, maakt duidelijk dat dit verdrag in sommige adoptiegevallen landen verplicht om in actie te komen. Volgens Loibl kunnen wereldwijd veel interlandelijke adopties als gedwongen verdwijningen worden beschouwd.  

Als duidelijk is dat sprake is van een gedwongen verdwijning, dan verplicht het verdrag tot het nemen van herstelmaatregelen. Het gaat hierbij om: 

• Restitutie: maatregelen die, voor zover mogelijk, slachtoffers terugbrengen naar de situatie voordat de mensenrechtenschendingen plaatsvonden. Bijvoorbeeld: herstel van identiteit, zoals het terugkrijgen van je oorspronkelijke voor- en/of achternaam. 

• Genoegdoening: maatregelen die symbolisch herstel bieden, inclusief eerherstel en herstel van reputatie. Bijvoorbeeld: publieke erkenning en excuses, onderzoek naar het lot van de verdwenen persoon, onderzoek naar de waarheid en juridische en/of administratieve sancties voor de daders en verantwoordelijken. 

• Compensatie: financiële schadevergoeding.  

• Rehabilitatie: maatregelen die slachtoffers ondersteunen. Bijvoorbeeld medische en psychische zorg en juridische en sociale ondersteuning. 

• Garanties op niet-herhaling: maatregelen die herhaling van mensenrechtenschendingen voorkomen.  

Op 9 april 2025 heeft een rechtbank in Brazilië illegale interlandelijke adopties in de jaren ’80 erkend als gedwongen verdwijningen en geoordeeld dat de Braziliaanse staat schadevergoeding moest betalen aan de slachtoffers. De Braziliaanse rechtbank heeft het Verdrag tegen gedwongen verdwijningen niet toegepast in deze zaak, maar het Statuut van Rome inzake het Internationaal Strafhof. Hierin wordt de gedwongen verdwijning van personen aangemerkt als een misdaad tegen de menselijkheid. De Braziliaanse staat is inmiddels in hoger beroep gegaan tegen de uitspraak van de Braziliaanse rechtbank. 

Verklaringen Speciale rapporteur Maud De Boer-Buquicchio 2017 

In 2017 heeft Maud De Boer-Buquicchio, Special Rapporteur on the Sale of Children, Child Prostitution and Child Pornography, tijdens de 34e bijeenkomst van de Human Rights Council op 7 maart 2017 verklaringen afgegeven over illegale adopties.  

In deze verklaring wordt benadrukt dat illegale adopties onder andere voortkomen uit het misbruik van kwetsbare gezinnen, winstbelangen en kinderbeschermingssystemen die niet goed werken. Het belang van het kind wordt vaak ondergeschikt gemaakt aan de wensen van adoptieouders volgens de verklaring. Hierdoor worden kinderen behandeld als verhandelbare goederen. Staten reageren volgens de verklaring vaak onvoldoende en slachtoffers krijgen zelden de waarheid te horen en vaak ook geen erkenning en herstel.  

In de verklaring wordt onder andere aanbevolen om illegale adopties strafbaar te stellen en kinderbescherming te verbeteren. Ook wordt aanbevolen om slachtoffers van illegale adopties te ondersteunen.  

 
Gezamenlijke VN-Verklaring over illegale interlandelijke adoptie 2022 

Op 29 september 2022 publiceerden de Verenigde Naties een Gezamenlijke verklaring over illegale interlandelijke adoptie. Nederland is lid van de Verenigde Naties en heeft daarmee ook voor deze verklaring getekend. 

In de verklaring wordt onder andere gezegd dat illegale interlandelijke adopties in bepaalde omstandigheden misdaden tegen de mensheid zijn. Verder wordt gezegd dat alle gevallen van illegale interlandelijke adoptie goed zouden moeten worden onderzocht. Slachtoffers van illegale interlandelijke adoptie hebben volgens de verklaring recht op de waarheid. Landen zouden er verder voor moeten zorgen dat alle slachtoffers de hulp krijgen die zij nodig hebben, om te ontdekken waar zij vandaan komen.  

De verklaring benadrukt ook dat slachtoffers recht hebben op herstel. Hierbij kan volgens de verklaring worden gedacht aan: 

• herstel van de oorspronkelijke situatie voordat de illegale interlandelijke adoptie tot stand kwam; 

• medische en psychische zorg; 

• juridische ondersteuning; 

• openbare excuses; en  

• herdenking. 

Resolutie Interparlementaire Unie kinderhandel in weeshuizen 2023 

In 2023 nam de Interparlementaire Unie (IPU) een resolutie aan over kinderhandel in weeshuizen. In deze resolutie worden ook zorgen geuit over illegale internationale adopties. Er wordt gewezen op de dramatische gevolgen van dergelijke adopties. Internationale adoptieregels zouden daarom moeten worden versterkt volgens de resolutie, met als doel om kinderhandel te voorkomen.  

Verder zouden illegale interlandelijke adoptiepraktijken goed moeten worden onderzocht volgens de resoluties. Ook roept de resolutie parlementen en regeringen op om deze praktijken en de slachtoffers ervan te erkennen. 

Herziene EU-Richtlijn tegen mensenhandel 2024 

Op 14 juli 2024 is de herziene EU-Richtlijn inzake de Voorkoming en Bestrijding van Mensenhandel en de bescherming van slachtoffers daarvan in werking getreden. De vorige EU-Richtlijn tegen mensenhandel was sinds 2011 van kracht. De nieuwe richtlijn kent strengere regels voor de bestrijding van mensenhandel.  

Op grond van de nieuwe regels moeten de lidstaten van de Europese Unie in hun nationale wetgeving onder andere uitbuiting van draagmoederschap, gedwongen huwelijk en illegale adoptie aanmerken als mensenhandel. Zij hebben hiervoor de tijd tot 15 juli 2026.  

In Nederland ligt er inmiddels een wetsvoorstel om het Wetboek van Strafrecht te wijzigen. Uitbuiting van draagmoederschap, van gedwongen huwelijk en van illegale adoptie zullen worden toegevoegd aan dit wetboek. Deze vormen van uitbuiting vallen er nu ook al onder, maar zij worden straks expliciet genoemd en worden daarmee nog duidelijker strafbaar. Dit benadrukt dat het in deze gevallen om ernstige vormen van uitbuiting gaat.  

Met een illegale adoptie wordt in het Nederlandse wetsvoorstel gedoeld op de situatie waarin adoptieregels – zoals het Haags Adoptieverdrag 1993 – niet zijn gevolgd. Hier kan volgens het wetsvoorstel bijvoorbeeld worden gedacht aan het onzeker maken van de afstamming van een kind doordat adoptieouders een pasgeboren baby in strijd met de waarheid als hun eigen biologische kind aangeven bij de gemeente (dit heet verduistering van staat). Mensenhandel met als doel uitbuiting van illegale adoptie richt zich volgens het wetsvoorstel op het uitbuiten van de biologische oudersIn het Nederlands gebruiken we veel verschillende woorden voor ouders na afstand en adoptie. Iedereen gebruikt eigen woorden voor deze relaties en geeft een eigen betekenis aan deze woorden. Dat betekent dat twee personen hetzelfde woord op een andere manier kunnen interpreteren en gebruiken. Ook kunnen verschillende woorden, verschillende emoties oproepen. Dat betekent dat hetzelfde woord voor twee mensen anders kan voelen. Via een vragenlijst onderzocht INEA welke woorden we als expertisecentrum interlandelijke adoptie in wording het beste kunnen gebruiken. De uitkomst hiervan helpt ons om bepaalde woorden te kiezen. We zijn ons ervan bewust dat elk woord dat we uiteindelijk kiezen voor iedereen persoonlijk voordelen en nadelen kan hebben. We volgen als INEA de huidige maatschappelijke en wetenschappelijke discussie rondom het gebruik van taal met veel aandacht en blijven ons taalgebruik, in samenspraak met de Redactieraad en de Adviesraad, evalueren en waar nodig aanpassen. of andere personen die het ouderlijk gezag over het kind hebben of van het kind zelf. Mensenhandel tegenover de biologische ouders is volgens het wetsvoorstel bijvoorbeeld aan de orde wanneer personen die bemiddelen bij de totstandkoming van adoptie, om geld te kunnen verdienen, misbruik maken van de kwetsbare positie van de biologische ouders – bijvoorbeeld omdat zij niet veel geld hebben of illegaal in een land verblijven – om hen er zo toe te brengen om hun kind af te staan. 

Resolutie Interparlementaire Unie illegale interlandelijke adoptie 2025 

Van 19 tot en met 23 oktober vond in Genève de 151e vergadering van de Interparlementaire Unie (IPU) plaats. Tijdens deze bijeenkomst namen de aangesloten parlementen een resolutie aan over het erkennen en ondersteunen van slachtoffers van illegale interlandelijke adoptie en het voorkomen van deze praktijken.  In dit nieuwsbericht kun je meer lezen over deze resolutie.  

Conclusie 

Het voorgaande maakt duidelijk dat er op internationaal niveau steeds meer aandacht is voor illegale interlandelijke adoptiepraktijken, de bestrijding van deze praktijken, de gevolgen voor de slachtoffers en de noodzaak van erkenning en herstel. Telkens komen dezelfde zaken naar voren: illegale interlandelijke adopties hebben enorme emotionele, juridische en administratieve gevolgen voor de slachtoffers en zij hebben recht op de waarheid en op (publieke) erkenning en medische, juridische en sociale ondersteuning. Verder komt verschillende keren naar voren dat illegale interlandelijke adopties als misdaden tegen de menselijkheid moeten worden gezien.  

In de internationale documenten die hiervoor zijn besproken wordt een ruime invulling gegeven aan de herstelmaatregelen die zouden kunnen worden genomen. Deze ruime invulling biedt kansen en vraagt om gesprekken met de doelgroep, beleidsmakers, de media en de politiek.  

Het is van groot belang dat herstelmaatregelen concreet worden uitgewerkt in wetgeving en beleid. INEA speelt hierin als expertisecentrum een actieve rol door het onderwerp blijvend onder de aandacht te brengen en het gesprek hierover te stimuleren, met oog voor de verschillende posities en behoeften binnen de doelgroep. Door alle verschillende stemmen en meningen centraal te stellen, blijft er respect voor de uiteenlopende visies en hoopt INEA dat iedereen zich in de diverse herstelmaatregelen herkend en vertegenwoordigd voelt. 

INEA blijft alle ontwikkelingen op het gebied van interlandelijke adoptie op de voet volgen en adresseren bij de relevante stakeholders, zoals de Centrale Autoriteit Internationale Kinderaangelegenheden, de Haagse Conferentie voor Internationaal Privaatrecht en het Ministerie van Justitie.