Steeds meer mensen die geadopteerd zijn, zetten de stap om hun adoptiedossier op te vragen. Naast de geboorteakte en eventuele bekende informatie over biologische oudersIn het Nederlands gebruiken we veel verschillende woorden voor ouders na afstand en adoptie. Iedereen gebruikt eigen woorden voor deze relaties en geeft een eigen betekenis aan deze woorden. Dat betekent dat twee personen hetzelfde woord op een andere manier kunnen interpreteren en gebruiken. Ook kunnen verschillende woorden, verschillende emoties oproepen. Dat betekent dat hetzelfde woord voor twee mensen anders kan voelen. Via een vragenlijst onderzocht INEA welke woorden we als expertisecentrum interlandelijke adoptie in wording het beste kunnen gebruiken. De uitkomst hiervan helpt ons om bepaalde woorden te kiezen. We zijn ons ervan bewust dat elk woord dat we uiteindelijk kiezen voor iedereen persoonlijk voordelen en nadelen kan hebben. We volgen als INEA de huidige maatschappelijke en wetenschappelijke discussie rondom het gebruik van taal met veel aandacht en blijven ons taalgebruik, in samenspraak met de Redactieraad en de Adviesraad, evalueren en waar nodig aanpassen., kunnen deze dossiers waardevolle inzichten in de adoptieprocedure en de omstandigheden rondom de afstand en de adoptie bieden. Voor veel mensen vormt dit een belangrijk puzzelstuk in het begrijpen van hun verleden, hun identiteit en het starten van een zoektocht naar familie.
Toch blijkt in de praktijk dat adoptiedossiers lang niet altijd compleet zijn of kloppende informatie bevatten. De opbouw van een adoptiedossier wordt ook sterk beïnvloed door het tijdstip van adoptie. Dossiers uit de jaren ’70 bevatten vaak slechts enkele pagina’s, terwijl hedendaagse dossiers doorgaans veel uitgebreider zijn en onder meer medische, psychologische en ontwikkelingsrapporten omvatten. Deze verandering is mede het gevolg van de ontwikkelingen in wet- en regelgeving, zoals de invoering van het Haags Adoptieverdrag en het gebruik van kwaliteitskaders bij adopties.
Dat adoptiedossier niet altijd compleet of kloppend zijn zal voor velen niet alleen pijnlijk zijn, maar ook verwarrend en belemmerend in een zoektocht. In het nieuws, literatuur en in het veld worden termen als misstanden, onregelmatigheden en illegale interlandelijke adoptie regelmatig gebruikt om deze situaties te beschrijven. In de wetenschappelijke literatuur is er echter nog weinig eenduidigheid over deze begrippen. Ze worden regelmatig genoemd, maar hun onderlinge verhouding en betekenis zijn nog onvoldoende vastgesteld.
Met dit artikel doen wij, vanuit INEA, een eerste poging om deze (bovengenoemde) begrippen te duiden en in relatie tot elkaar te plaatsen. Dit is geen wetenschappelijk onderzoek, maar een verkennende bijdrage aan het gesprek over de betekenis en impact van afwijkingen in adoptiedossiers. Voor een diepere en definitieve afbakening is nader onderzoek nodig.
Bij het schrijven van dit artikel hebben wij gebruikgemaakt van het rapport van de Commissie Joustra en het werk van Elvira Loibl, bijzonder hoogleraar Erkenning, dialoog en herstel na interlandelijke adoptie. Beide bronnen zijn nauw verbonden met INEA: INEA is voortgekomen uit het advies van de Commissie Joustra en Loibl is door INEA aangesteld als bijzonder hoogleraar bij de Universiteit van Humanistiek. Met deze bijdrage willen we meer invulling geven aan bestaande definities en een eerste stap zetten in het afbakenen van de begrippen. Daarbij erkennen we dat de werkelijkheid vaak complex is en dat het vaststellen van een intentie, dus of iets bewust of onbewust is gegaan, lang niet altijd (zelfs meestal niet) mogelijk is.
Incomplete of niet kloppende adoptiedossiers
Bij het opvragen van je adoptiedossier kun je tegen allerlei problemen aanlopen. Soms merk je pas tijdens je zoektocht dat er documenten ontbreken die je nodig hebt, zoals een afstandsverklaring ondertekend door je biologische ouders of een geboorteakte. Hierin kunnen namelijk gegevens staan vermeld over je biologische ouders of plaats en tijd van je geboorte. In andere gevallen ontdek je dat er informatie niet klopt. Uit zowel het rapport van de Commissie Joustra als het onderzoek van Loibl blijkt dat mensen met een adoptieachtergrond de volgende type problemen met hun adoptiedossiers kunnen ervaren: het ontbreken van gegevens of documenten, tegenstrijdige gegevens en vervalste documenten. Denk bijvoorbeeld aan het specifieke geval wanneer er sprake is geweest van een verplaatsing van het ene kindertehuis naar het andere, zonder dat daar documentatie van is. Of wanneer je geboorteakte en het toestemmingsdocument van je biologische ouder(s) verschillende namen bevatten. Zelfs kleine fouten, zoals spelfouten in namen of plaatsen, kunnen verwarring veroorzaken. Soms spreken documenten elkaar tegen. Zo kan het dossier uit het land van herkomst vermelden dat je in een kindertehuis verbleef, terwijl de Nederlandse bemiddelaar aangeeft dat je in een pleeggezin zat. Of er kunnen verschillende geboortedata staan in bijvoorbeeld je oorspronkelijke paspoort, adoptiedossier en geboorteakte. Dit soort voorbeelden laten zien dat adoptiedossiers regelmatig incompleet zijn of tegenstrijdige informatie bevatten.
Wanneer gegevens ontbreken of niet kloppen, komen al snel termen als misstanden, onregelmatigheden of zelfs adoptiefraude en illegale adoptie naar voren. Maar het is belangrijk om te beseffen dat niet elke fout of ontbrekend document direct wijst op een illegale adoptie of fraude. Soms gaat het om een onregelmatigheid (een afwijking van de standaard) die niet per se duidt op een handeling die tegen de wet is. Hieronder zullen we iets meer vertellen over deze begrippen.
Onregelmatigheden
Volgens het woordenboek is de betekenis van onregelmatigheden: “iets dat niet gaat zoals het hoort”. In het geval van adoptiedossiers kan het dus gaan om gegevens die ontbreken of gegevens die niet kloppen. Een adoptiedossier hoort namelijk compleet te zijn en alle gegevens moeten kloppen/ in overeenstemming zijn met de werkelijkheid en mag dus geen tegenstrijdige gegevens bevatten. Hierbij wel in acht nemende dat een dossier volgens de richtlijnen compleet kunnen zijn en voldoen aan de eisen die op dat moment gelden, maar gevoelsmatig toch niet voldoende zijn en incompleet worden ervaren.
Bij het opvragen van adoptiedossiers blijkt regelmatig dat gegevens ontbreken of niet kloppen. Het kan hier bijvoorbeeld gaan om ontbrekende documenten, foutieve informatie over biologische ouders of verwarring over de omstandigheden van afstand en adoptie. Dit zijn onregelmatigheden in adoptiedossiers. Zulke onregelmatigheden kunnen grote gevolgen hebben voor geadopteerden die op zoek zijn naar hun herkomst en hun eigen identiteit.
Het is echter belangrijk om te beseffen dat onregelmatigheden niet altijd voortkomen uit kwade opzet. Ze kunnen ook ontstaan door menselijke fouten zoals vergissingen, vergeten iets op te schrijven of te archiveren, slordigheden, verschrijvingen etc. Tegelijkertijd kunnen ze ook het gevolg zijn van bewuste keuzes of handelingen. Het onderscheid tussen een onbewuste en bewuste actie is vaak niet eenvoudig te maken en al helemaal niet eenvoudig om te bewijzen. Toch is het wel begrijpelijk dat het voor velen wel relevant is om te weten.
Deze fouten kunnen grote impact hebben op de zoektocht van mensen die geadopteerd zijn. Het gaat namelijk over gegevens die iets kunnen zeggen over jouw oorsprong, je identiteit en de mensen van wie je afstamt. Het is daarom van belang dat instellingen zoals tehuizen, bemiddelaars, archieven en overheden (zowel in het herkomstland als in Nederland) heel zorgvuldig omgaan met adoptiegegevens.
Illegale interlandelijke adoptie
Volgens het boek van Elvira Loibl is er bij illegale interlandelijke adoptie sprake van een adoptie die niet voldoet aan de normen en principes zoals vastgelegd in internationale verdragen, zoals het Haags Adoptieverdrag of het Verdrag inzake de rechten van het kind (IVRK).
In de literatuur, waaronder het rapport van de Commissie-Joustra, wordt illegale adoptie vaak gekoppeld aan ernstige misstanden zoals vervalsing van documenten, kinderhandel of het ontbreken van vrijwillige afstand door de biologische ouders.
Hoewel illegale adoptie meestal het gevolg is van bewuste acties, zoals het doelbewust manipuleren van gegevens of het omzeilen van regels om ervoor te zorgen dat een kind kan worden geadopteerd, is het ook hier niet uitgesloten dat sommige gevallen voortkomen uit onbewuste fouten of nalatigheid, bijvoorbeeld een vergissing of slordigheid. Hierbij kan bijvoorbeeld worden gedacht aan een slordige vertaling. Een adoptie kan dus illegaal zijn, zonder dat er bijvoorbeeld bewust is gefraudeerd.
Bekende voorbeelden, zoals de adoptiefraude in Sri Lanka (aangetoond in een Zembla-onderzoek), illustreren hoe diepgaand en schadelijk zulke praktijken kunnen zijn. Zowel juridisch als emotioneel voor de betrokken geadopteerden.
Misstand
Wanneer er sprake is van een misstand, wordt er volgens de Commissie Joustra het volgende bedoeld:
“Het handelen of nalaten in strijd met de geldende nationale en internationale wet- en regelgeving, alsmede het handelen of nalaten dat formeel niet in strijd is met de geldende nationale en internationale wet- en regelgeving, maar ethisch gezien onverantwoord is.”
Deze definitie maakt duidelijk dat misstanden niet alleen gaan over illegale adopties (zie hieronder), maar ook over praktijken die moreel verwerpelijk zijn. Zelfs als ze juridisch gezien aan de regels voldoen. Dat is bijvoorbeeld het geval bij adopties waarbij de afstand van kinderen onder valse voorwendselen of morele druk tot stand is gekomen. In de wet staat niet dat dit niet mag, maar moreel gezien mag dit natuurlijk niet gebeuren.
Een ander duidelijk voorbeeld van een misstand is fraude. In het Zembla-onderzoek naar adopties uit Sri Lanka werd aangetoond dat er op grote schaal documenten zijn vervalst. Zo werden geboortedata aangepast, biologische moeders vervangen door zogenaamde “acting mothers” en werden kinderen soms zelfs als wees geregistreerd terwijl hun ouders nog leefden. In sommige gevallen werden baby’s geboren in zogenaamde babyfarms, speciaal opgezet om aan de vraag naar adoptiekinderen te voldoen. Dit zijn allemaal bewuste acties waarbij het belang van het kind niet voorop stond.
Ook in Zuid-Korea zijn ernstige misstanden vastgesteld. De Waarheids- en Verzoeningscommissie concludeerde dat kinderen systematisch met valse papieren naar het buitenland zijn gestuurd, vaak zonder dat hun biologische ouders hiervan op de hoogte waren.
Hoewel het begrip misstand snel geassocieerd kan worden met opzet, kwade wil of slechte intentie, hoeft dit niet per se zo te zijn. Als het wel een bewuste actie is, zou dit kunnen zijn om de adoptie tot stand te brengen of om het kind of biologische moeder te beschermen. Maar of iets bewust is gebeurd of niet, is niet eenvoudig te achterhalen. Hier is namelijk bewijs voor nodig en dit heb je in de meeste gevallen niet. Dit is namelijk vrijwel nooit uit het dossier te halen, personen zijn niet te vinden of zijn niet meer in leven of spreken niet de waarheid.
Vergelijking
Kortom, een onregelmatigheid kan een misstand zijn zoals bedoeld door Joustra, in het geval dat een onregelmatigheid in strijd is met juridische regels of ethische/ morele regels. Ook kan een onregelmatigheid een illegale adoptie zijn zoals bedoeld door Loibl, wanneer de onregelmatigheid in strijd is met internationale regels.
Illegale adoptie is per definitie een misstand zoals gedefinieerd door Joustra, het is immers een adoptie tot stand gekomen in strijd met internationale wetgeving. Andersom is een misstand niet altijd illegale adoptie zoals gedefinieerd door Loibl, aangezien een misstand ook een ethisch onverantwoorde handeling kan zijn die niet in strijd is met internationale regelgeving.
Gevolgen
Voor veel geadopteerden vormt de zoektocht naar hun afkomst en identiteit een belangrijk en vaak emotioneel proces. Onregelmatigheden en misstanden in adoptiedossiers kunnen deze zoektocht ernstig bemoeilijken. Deze maken het namelijk lastig om betrouwbare aanknopingspunten te vinden en kunnen leiden tot verwarring, verkeerde conclusies of zelfs het vastlopen van de zoektocht.
De gevolgen kunnen ingrijpend zijn. Mensen die geadopteerd zijn kunnen bijvoorbeeld onterecht gekoppeld worden aan een familie, waarbij pas na een DNA-test blijkt dat er geen genetisch verband is. Dit is niet alleen pijnlijk voor de geadopteerde, maar ook voor de familie die dacht een verloren familielid teruggevonden te hebben. Het vertrouwen in de beschikbare informatie raakt beschadigd en het opnieuw starten van een zoektocht kan emotioneel zwaar en praktisch ingewikkeld zijn. Deze onzekerheden kunnen bij iemand die geadopteerd is vragen oproepen over zijn of haar identiteit. Als geadopteerde kun je in deze gevallen psychosociale hulp zoeken om met deze onzekerheden om te gaan. Of juridisch advies zoeken om foutieve persoonsgegevens te herstellen.
Erkenning van deze gevolgen is essentieel. Niet alleen om recht te doen aan de ervaringen van geadopteerden, maar ook om het belang van ondersteuning en herstel zichtbaar te maken.
Conclusie
Zoals in dit artikel is besproken, kunnen adoptiedossiers op uiteenlopende manieren afwijken van wat je zou mogen verwachten. Gegevens kunnen ontbreken, tegenstrijdig zijn of zelfs vervalst. Dergelijke afwijkingen worden vaak aangeduid met termen als onregelmatigheden, misstanden of illegale adoptiepraktijken. Hoewel het belangrijk is om deze begrippen van elkaar te onderscheiden, is dat in de praktijk niet altijd eenvoudig. De grenzen tussen een menselijke fout, een ethisch verwerpelijke keuze en een juridische overtreding zijn soms moeilijk te trekken. Zeker wanneer de intentie achter een handeling niet duidelijk is. INEA kan hier dan ook geen uitspraken over doen.
Heb je tijdens je zoektocht een onregelmatigheid ontdekt in je adoptiedossier, zoals het ontbrekend van documenten, foutieve gegevens of tegenstrijdige informatie, en wil je hierover meer weten? Dan kun je contact opnemen met INEA. Wij kunnen je informeren over mogelijke vervolgstappen of je doorverwijzen naar de juiste instanties. Let op: INEA adviseert niet inhoudelijk over adoptiedossiers en neemt geen standpunt in over de juistheid of volledigheid ervan.
Disclaimer
INEA speelt geen rol in de beoordeling van adoptiedossiers en kan daarom geen uitspraken doen over mogelijke onregelmatigheden of misstanden die daarin zouden kunnen voorkomen. INEA richt zich uitsluitend op haar eigen taken en bevoegdheden en verwijst bij vragen over adoptiedossiers door naar de daarvoor aangewezen autoriteiten. Met dit artikel willen wij uitsluitend informeren over de mogelijke vormen van afwijkingen die in adoptiedossiers kunnen voorkomen en bijdragen aan een beter begrip van de terminologie die daarbij gebruikt wordt.
